راههای مقابله با گرمازدگی و خشکسالی در گیاهان
با توجه به اینکه خورشید، گرمای حاصله از زمین یا ژئو ترمال، آتش و گاهی حرارت ناشی از متابولیسم گیاهی به عنوان منابع گرمایی شناخته می شوند، شناخت راههای مقابله با گرمازدگی و خشکسالی در گیاهان امری ضروری و حیاتی می باشد. در ۲۲% از نواحی خشک زمین حداکثر دمای بالای ۴۰ درجه سانتی گراد قابل تصورمی باشد. حداکثر دمایی که تا کنون در مناطق خشک ثبت و گزارش شده در صحرا هائی نظیر شمال آفریقا، مکزیک، هند و آمریکا و بخشی از کویر ایران که دمای حدود ۶۰ درجه سانتی گراد گزارش گردیده است. این دما برای گیاهچه هایی که در سطح زمین در حال رشد هستند و پوشش گیاهی آنها کامل نشده و گیاهانی که دارای تیپ روزت یا بالشتکی هستند خطرناک است.
در یک تقسیم بندی کلی ، گیاهان را به ۳ دسته : سرما دوست ، گرما دوست و حدواسط تقسیم بندی می کنند. در زمان وقوع تنش گرما وجود آب در بافت های گیاهی خیلی مهم است و به دو دلیل عمده با از دست دادن آب، تحمل به گرما در گیاه کم می شود :
۱- غالباً وقتی گیاه آب را از دست می دهد یا در حال خواب است و به سمت غیر فعال شدن می رود و یا از طریق مکانیزم تنظیم اسمزی و برخی ترکیبات محافظت کننده از اجزای سلولی محافظت می شود خسارت کمتری می بیند.
۲-وقتی بافت های گیاه آب دارد غشاءهای و اجزا ء سلول در حال فعالیت هستند و گرما باعث اختلال در فعالیت هایشان می شود، ارگانیسم های آبگیری شده بیشترین مقاومت را دارند. بافت هایی که آبگیری شده اند مثل دانه های گرده، بذر ها و برخی گلسنگ ها تا ۱۴۰ درجه را تحمل می کنند .
در اغلب مطالعات سعی می شود که دمای برگ ذکر شود چون دقیق تر است. از دمای ۴۰ به بالا فتوسنتز برگ صفر می شود.
عوامل مختلف بر تحمل گیاه به گرما مؤثر است. بطور کلی دمایی که سبب بروز خسارت در گیاه می شود بسته به نوع گیاه و منطقه تکامل گیاه متفاوت است. گیاهانی که در نواحی گرم تکامل یافته اند تحمل به گرمای بیشتری نسبت به گیاهان تکامل یافته در مناطق سرد دارند. در نواحی تروپیک به دلیل رطوبت نسبی بالاتر و دمای نسبتاً یکنواخت و کمتر بودن حداکثر دما، میزان حداقل حداکثر تحمل در گیاهان تروپیک کمتر از نواحی شبه تروپیک می باشد. کمترین میزان تحمل به گرما در گیاهان آبزی وجود دارد. با افزایش ارتفاع هم تحمل به گرما در گیاهان کاهش پیدا می کند .
در اغلب موارد دمای گیاه بالاتر از دمای محیط است. اگر منبع گرما را خورشید در نظر بگیریم ۵% انرژی صرف فرآیندهای بیوشیمیایی می شود. برای اینکه گیاه تنش گرما نداشته باشد باید انرژی خروجی با ورودی برابر باشد و اگر گیاه نتواند این انرژی ورودی را خارج کند دما تا ۱۰۰ درجه هم افزایش می یابد.
اثرات تنش گرما بر گیاه
خسارت اولیه به صورت مستقیم در گیاه بروز می کند اثرات این تنش بسیار سریع و در حد چند ثانیه تا حداکثر ۳۰ دقیقه در گیاه ظاهر می شود. بارزترین مشخصه آن اختلال درجریان سیتوپلاسمی و اختلال در فعالیت پروتوپلاسم و غشاء سلولی می باشد به عنوان مثال در توتون مشاهده شده که وقتی گیاه در دمای ۴۷.۵ درجهحتی به مدت ۲ دقیقه قرار گرفت، نشت الکترولیت ها از سلول های برگ شروع شده و با افزایش دما نشت الکترولیکی بیشتر شده و در دوره بازیافت توانایی سلول ها برای جذب این مواد کاهش یافته است. در بعضی گیاهان وقتی بذر ها در مرحله آبنوشی در معرض تنش گرما قرار می گیرند نشت اسیدهای آمینه مشاهده شد. نشت الکترولیت ها در وهله اول به اختلال در غشاء سلولی برمی گردد.
خسارت مستقیم :
دناتوره شدن پروتئین ها، افزایش سیالیت غشاء، افزایش انرژی فعال سازی آنزیم ها، تجزیه و اختلال در فعالیت های شیمیایی گیاه از خسارات مستقیم ناشی از گرما می باشد.
یکی از عوامل مؤثر بر نشت الکترولیت ها سیالیت فوق العاده غشاء است. در سرما نشت الکترولیت ها ناشی از سخت شدن غشاء است .در دناتوره شدن پروتئین ها ساختمان چهارم پروتئین مختل می شود . مهمترین پیوند درون پروتئین ها پیوند های دی سولفیدS-S است که ناشی از اسید امینه پرولین است. در دناتوره شدن پیوندهای داخل پروتئین دچار اختلال می شودواز پیوند های هیدروژنی S-H ، هیدروژن خارج می شود و پیوند مختل می شود و انسجام پروتئین به هم می خورد .
افزایش انرژی فعال سازی آنزیم ها: هر آنزیمی برای شروع فعالیت نیاز به یک انرژی اولیه دارد وقتی در اثر تنش گرما ساختار پروتئین به هم می خورد انرژی فعال سازی آن افزایش می یابد و به انرژی بیشتری برای فعالیت نیاز دارند .
تجزیه و اختلال در فعالیت های شیمیایی گیاه :
اثر عمده گرما روی اسیدهای نوکلئیک DNA)، (RNA است . DNA و RNA برای ساخت پروتئین و لیپید جدید لازم است. وقتی فعالیت آن ها مختل می شود در گیاه اختلالات بیوشیمیایی به وجود می آید .
خسارات غیر مستقیم :
۱- اختلال در رشد و نمو گیاه ،مثلاً در یونجه مشاهده شده که بعد از تنش گرما تعداد و طول اندام های هوایی نسبت به شاهد کاهش پیدا کرده و تا 6 هفته بعد باز یافت گیاه به تأخیر افتاد.
۲- گرسنگی : به طور کلی حساسیت فتوسنتز به افزایش دما نسبت به سایر فعالیت های حیاتی گیاه بیشتر است . در دمای بالا فتوسنتز زودتر از تنفس متوقف می شود و این امر باعث گرسنگی گیاه می شود .
اثر دما بر انتقال مواد فتوسنتزی
در بررسی ها مشاهده شده که افزایش دما سبب اختلال در ساخت کلروفیل و کارتنوئیدها می شود حتی در مواردی افزایش دما کلروفیل و کارتنوئید ها را از بین می برد در چنین مواردی برگ کلروزه می شود . در برنج ارقام Japonica وقتی که گیاه در دمای بالاتر قرار گرفتند زودرس شدند و وزن هزار دانه آنها کاهش یافت در صورتیکه از نظر مقدار مواد اسیلیت شده در برگ ها تفاوتی با شاهد نداشتند . این نشان می دهد که مواد فتوسنتزی از برگ ها نتوانسته به دانه ها انتقال یابد.گرما علاوه برتجزیه پروتئین ها سبب تولید ترکیبات سمی در درون گیاه می گردد.
خسارت ثانویه
مهمترین خسارت گرما برگیاه خشکی است که سبب افزایش تعرق می شود که این افزایش تعرق به دو دلیل صورت می گیرد یکی به دلیل افزایش شیب فشار بخار آب بین برگ و محیط و عامل دوم افزایش تعرق باز شدن روزنه ها است که به منظور خنک نمودن گیاه صورت می گیرد .
خطر خشکی ناشی از تنش گرما وقتی شدید است که آب در زمین کم باشد که معمولاً علائم آن با پلاسمولیز برگ همرا ه است .
مدير جهادكشاورزي شهرستان گفت وقوع گرماي شديد و وزش بادهاي گرم ازحدود بيست وپنجم ارديبهشت ماه سال جاري همزمان با شكوفه دهي باغات زيتون و ادامه آن موجب سقط گلها و ريزش شديد ميوه هاي تازه تشكيل يافته شده وخسارت زيادي به باغات زيتون وارد كرده است.با توجه به اينكه امسال سال آور درختان زيتون است وپيش بيني مي شد بيش از ۴۵۰۰۰ تن محصول زيتون توليد شود ولي متأسفانه با وقوع عارضه فوق خسارت ۵۰ تا ۷۵ درصدي(متوسط ۶۰%) به ميوه باغات زيتون وارد شد.لازم به ذكر است اكيپي متشكل از نمايندگان مركز تحقيقات كشاورزي ومنابع طبيعي استان ،مديريت جهادكشاورزي شهرستان طارم وصندوق بيمه محصولات كشاورزي استان ميزان خسارت وارده را برآورد نموده اند. .مهندس عماري در ادامه برآورد ميزان خسارت را ۲۷۰۰۰ تن محصول زيتون اعلام كردند وگفتند بيش از ۸۱۰ ميلياردريال به باغداران خسارت واردشده است.مديرجهادكشاورزي شهرستان درپايان به باغداران توصيه نمودند كه براي جبران خسارت هاي وارده ناشي ازحوادث غيرمترقبه، باغات ومحصولات كشاورزي خودرا بيمه نمايند وهمچنين افرداي كه باغات خودرا بيمه نموده اند به باغات آنهاخسارت وارده شده دراسرع وقت به دفاتربيمه محصولات كشاورزي گزارش نمايند
عامل خسارت گرما زدگی میوه
گرما زدگی میوه به عنوان یکی از عوامل خسارتزا بر روی محصولات کشاورزی تحت پوشش بیمه صندوق بیمه محصولات کشاورزی بانک کشاورزی قرار داشته و در بسیاری از موارد خسارتهای کمی زیادی را در پی داشته است. افزایش شدید دما در زمان رشد سریع مغز میوه (منظور دمای بالای 40درجه سانتیگراد) باعث از بین رفتن میوه و سقط جنین آن می شود که در نهایت در زمان برداشت میزان در صد پوکی محصول افزایش می یابد. میزان درصد خسارت حاصله از این عامل خطر بسته به نوع و میزان تغذیه ، مدیریت آبیاری ، رقم و بافت خاک متفاوت خواهد بود. در گرمازدگی میوه پسته، پوست میوه سیاه شده و می سوزد که این حالت از اواسط خرداد ماه تا اواخر مرداد ماه می تواند اتفاق بیافتد.
علائم خسارت گرمازدگی به قرار زیر می باشد:
ریزش میوه ها
پوک شدن میوه ها
توقف رشد جوانه های تازه
سوختگی برگهای تازه روئیده
تنک شدن خوشه ها
کارشناسان کشاورزی بر این اعتقادند که گرما میزان تعرق برگ و تبخیر از سطح خاک را افزایش داده و باعث افزایش پوکی، سقط جنین و افزایش دهن بستی در محصول پسته می شود و اینگونه می شود که تابستان داغی فراموش نشدنی بر دل پسته کرمان می گذارد.
توصيه هائي جهت مقابله با خشكسالي و عوارض آن در باغات ميوه
- حتي الامكان آبياري در ساعت اوليه صبح يا هنگام غروب آفتاب انجام گيرد.
- استفاده از كودهاي شيميايي مناسب مثل پتاسيم جهت افزايش مقاومت گياه به خشكي و كم آبي .
- عدم مصرف كودهاي تسريع كننده رشد و بالا برنده توقع مصرف آب مثل كودهاي ازته .
- تنك كردن ميوه ها (تا حذف كامل ميوه ها مخصوصا سيب درختي) چون در شرايط بحراني حفظ درخت مهمتر از استفاده از ميوه مي باشد.(محلول پاشي باسم سوين به نسبت ۶ درهزار موقعي كه ميوه ها فندقي باشند ) .
- تغيير در سيستم آبياري از غرقابي به تشتكي.
- الزام درانجام عمليات مبارزه با علفهاي هرز.
- پخش كودهاي آلي (گاوي ) پوسيده درقسمت آبگير درخت ومخلوط كردن آن باخاك تا سطح ريشه ها .
- استفاده از مالچ (كاه وكلش، پلاستيك و…) در سطح باغ .
- به باغداران توصيه شود در هر دور آبياري يك روز آبياري را با تأخير انجام دهند تا در اوج بحران، ريشه درختان به كم آبي و دور طولاني آبياري عادت كرده باشد. (مثلاً دور آبياري اول ۱۰ روز، دوره بعدي ۱۱ روز، دوره بعدي ۱۲ روز) .
- انجام شخم سطحي پس از هر آبياري جهت از بين بردن لوله هاي موئينه(سله شكني) و كاهش تبخير از سطح زمين .
- انتقال آب از داخل لوله هاي پلاستيكي يكساله به جاي جوي خاكي و كانال سيماني و حتي الامكان استفاده از پلاستيك در كف جويهاي آب .
- پخش كردن كود آلي پوسيده كم ازت درمحل آبگير درختان ومخلوط كردن آن تا عمق ريشه ..
- درباغات بزرگ با توجه به ميزان آب دردسترس مقداري ازسطح باغ (درختان مسن وكم بارده، آفت زده ، بيمار)را حذف وآب دردسترس رابه درختان بارده جوان تخصيص دهند.
- در گياهان دارويي: استفاده از ارقام پاييزه به جاي ارقام تابستانه در الگوي كشت مثل زيره سبز .
- استفاده از مواد جاذب الرطوبه درسطح آبگير درختان(پرليت ) .
- باغاتي كه فاقد استخر ذخيره آب مي باشند سريعاً با حداقل امكانات موجود نظير احداث استخر خاكي با پوشش پلاستيك اقدام به احداث استخر نمايند تا در صورت كاهش حجم آب چاهها بتوانند آب را ذخيره نمايند.
- در صورت امكان باآبياري قطره اي ،آبياري انجام گيرد.
- هرس درختان: هرس سبز در فصل گرم سال ( تير و مرداد ) سربرداري وكوتاه كردن شاخه هاي طويل به منظور كاهش سطح سبز درخت و هرس خواب(خشك) حذف شاخه هاي آلوده ، مزاحم و اضافي بصورتيكه حذف كامل شاخه انجام گردد تا موجب تحريك و رشد جوانه هاي خفته نگردد.
بنابراین ضروری است که در سالهای کم آبی و خشکسالی باغهای میوه بیشتر مورد توجه قرار گیرند تا با انجام عملیات ویژه و حمایت هایی از قبیل تغییر در سیستم آبیاری باغها از روش غرقابی به روش قطرهای، استفاده از کودهای آلی پوسیده در قسمت آبگیر درختان، استفاده از مالچ های مختلف در سطح باغ، تغییر در دور آبیاری درختان برای عادت به کم آبی، استفاده از مواد جاذب الرطوبه در سطح آبگیر درختان مانند پرلیت، استفاده از مواد سوپر جاذب، انجام عملیات هرس خشک و سبز در زمان های مناسب، تنک کردن میوه ها، شخم سطح باغ برای کاهش تبخیر از سطح زمین وجین علفهای هرز باغ، استفاده از کود شیمیایی پتاسه در جهت افزایش مقاومت گیاه به خشکی، محلول پاشی درختان با موادی که موجب افزایش مقاومت به خشکی درختان میشود، انجام عملیات اصلاحی و بازسازی منابع آب، استخر، کانالها و خطوط انتقال آب بتوان درختان میوه به خصوص درختان بارور را که پس از چندین سال سرمایه گذاری وارد مرحله باردهی شده اند نجات داده و از خشک شدن آنها جلوگیری کرد.
ثبت ديدگاه